آخرین به‌روزرسانی: ۳ آبان ۱۴۰۵
اتریوم (Ethereum) یک شبکه بلاکچین متن‌باز و غیرمتمرکز است که اجرای قراردادهای هوشمند و اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز (dApp) را ممکن می‌کند. ارز دیجیتال این شبکه اتر (ETH) نام دارد؛ با آن کارمزد تراکنش‌ها پرداخت می‌شود و بعد از بیت‌کوین، دومین رمزارز بزرگ دنیا از نظر ارزش بازار است. اتریوم در سال ۲۰۱۵ با هدایت ویتالیک بوترین راه‌اندازی شد و از سپتامبر ۲۰۲۲ با الگوریتم اثبات سهام (PoS) کار می‌کند؛ یعنی دیگر استخراج (ماینینگ) ندارد و امنیتش با استیک کردن اتر تأمین می‌شود.
قیمت لحظه‌ای اتریوم
ETH / تومان
اتریوم در یک نگاه
| مشخصه | مقدار |
|---|---|
| نام شبکه / نماد ارز | اتریوم (Ethereum) / اتر (ETH) |
| بنیان‌گذار اصلی | ویتالیک بوترین (به همراه ۷ هم‌بنیان‌گذار) |
| انتشار وایت‌پیپر | اواخر ۲۰۱۳ |
| راه‌اندازی شبکه اصلی | ۳۰ جولای ۲۰۱۵ |
| الگوریتم اجماع | اثبات سهام (PoS)، از The Merge در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ |
| زمان هر بلاک | ۱۲ ثانیه |
| حداکثر عرضه | سقف ثابت ندارد؛ بخشی از کارمزدها سوزانده می‌شود |
| عرضه فعلی | حدود ۱۲۱ تا ۱۲۲ میلیون ETH |
| اتر استیک‌شده | ۴۳٫۸ میلیون ETH (۳۵٫۹٪ عرضه، پایان سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶) |
| بازده استیکینگ | حدود ۲٫۶٪ سالانه |
| حداقل اتر برای اجرای ولیدیتور | ۳۲ ETH |
| کوچک‌ترین واحد | وی (Wei)؛ هر اتر = ۱۰ به توان ۱۸ وی |
اتریوم چیست؟ تعریف به زبان ساده
اتریوم را می‌توان یک «کامپیوتر جهانی» دانست که هیچ شرکت یا دولتی صاحب آن نیست. هزاران رایانه (نود) در سرتاسر دنیا یک نسخه مشترک از داده‌ها را روی بلاکچین نگه می‌دارند و هر کسی می‌تواند روی آن برنامه اجرا کند. این برنامه‌ها قرارداد هوشمند نام دارند و پس از انتشار، دقیقاً طبق کدشان اجرا می‌شوند.
بیت‌کوین برای انتقال و نگهداری پول ساخته شد؛ اتریوم برای اجرای هر نوع برنامه مالی و غیرمالی. به همین دلیل بیشتر پروژه‌های دیفای (DeFi)، استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر و USDC، بازارهای NFT و بسیاری از توکن‌ها روی اتریوم یا شبکه‌های لایه دوم آن ساخته شده‌اند.
تفاوت اتر و اتریوم چیست؟
«اتریوم» نام شبکه و بلاکچین است و «اتر» (ETH) نام ارز دیجیتال آن. در بازار ایران این دو اسم تقریباً مترادف به کار می‌روند؛ وقتی می‌گویید «اتریوم خریدم»، در واقع اتر خریده‌اید. اتر سه کار اصلی دارد: پرداخت کارمزد (گس)، استیک برای امنیت شبکه، و وثیقه در پروتکل‌های دیفای.
اتریوم کلاسیک (ETC) ارز جداگانه‌ای است که پس از هک The DAO در ۲۰۱۶ از اتریوم جدا شد؛ با ETH اشتباه نگیرید.
اتریوم چگونه کار می‌کند؟
هر تراکنش اتریوم چهار مرحله را طی می‌کند:
- کاربر با کیف پول خود تراکنش را امضا و کارمزد گس را تعیین می‌کند.
- تراکنش به ممپول (صف انتظار) نودها می‌رود.
- یک ولیدیتور که به صورت تصادفی انتخاب شده، تراکنش‌ها را در بلاک جدید می‌گذارد (هر ۱۲ ثانیه یک بلاک).
- بقیه ولیدیتورها بلاک را بررسی و تأیید (اتست) می‌کنند؛ تقریباً بعد از ۱۳ دقیقه بلاک نهایی (Finalized) و غیرقابل بازگشت می‌شود.
ماشین مجازی اتریوم (EVM)
EVM موتوری است که کد قراردادهای هوشمند را روی همه نودها به یک شکل اجرا می‌کند تا نتیجه همه یکسان باشد. بسیاری از شبکه‌های دیگر مثل بی‌ان‌بی چین، آوالانچ و آربیتروم هم با EVM سازگارند، به همین خاطر آدرس کیف پول اتریوم شما در آن‌ها هم کار می‌کند.
قرارداد هوشمند چیست؟
قرارداد هوشمند برنامه‌ای روی بلاکچین است که وقتی شرط مشخصی برقرار شود، خودکار اجرا می‌شود. نیک سابو در دهه ۱۹۹۰ آن را به دستگاه فروش خودکار تشبیه کرد: پول را می‌اندازید و بدون فروشنده کالا را می‌گیرید. مثلاً در یونی‌سواپ، قرارداد هوشمند بدون واسطه اتر شما را با توکن دیگری معاوضه می‌کند.
کارمزد گس (Gas Fee) چیست؟
گس واحد اندازه‌گیری کار محاسباتی هر تراکنش است و به اتر پرداخت می‌شود (معمولاً به واحد Gwei). از ارتقای London در اوت ۲۰۲۱ (EIP-1559)، کارمزد دو بخش دارد: کارمزد پایه که سوزانده می‌شود و انعام (Tip) که به ولیدیتور می‌رسد. با ارتقاهای اخیر و افزایش ظرفیت بلاک، کارمزد شبکه اصلی در اغلب روزها بسیار کمتر از سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲ است، ولی در شلوغی شبکه بالا می‌رود.
اثبات سهام و استیکینگ اتریوم
اتریوم دیگر ماینر ندارد. ولیدیتورها با قفل کردن حداقل ۳۲ اتر در شبکه حق تأیید بلاک می‌گیرند و اگر تقلب کنند، بخشی از اترشان جریمه (Slashing) می‌شود. از ارتقای Pectra هر ولیدیتور می‌تواند تا ۲٬۰۴۸ اتر استیک کند. کاربرانی که ۳۲ اتر ندارند از استخرهای استیکینگ یا استیکینگ نقدشونده (مثل لیدو) استفاده می‌کنند. طبق گزارش Bitwise، در پایان سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ رکورد ۴۳٫۸ میلیون اتر (۳۵٫۹٪ عرضه) استیک شده و بازده به حدود ۲٫۶۳٪ رسیده است.
برای آشنایی بیشتر، مقاله استیکینگ ارز دیجیتال چیست و بهترین کیف پول‌ها برای استیکینگ را بخوانید.
تاریخچه اتریوم و بنیان‌گذاران آن
ویتالیک بوترین، برنامه‌نویس روسی-کانادایی، وایت‌پیپر اتریوم را اواخر ۲۰۱۳ نوشت. هم‌بنیان‌گذاران او عبارت‌اند از:
| نام | نقش شناخته‌شده |
|---|---|
| گاوین وود | نویسنده یلوپیپر و زبان Solidity؛ بعدها پولکادات را ساخت |
| چارلز هاسکینسون | بعدها کاردانو را بنیان گذاشت |
| جوزف لوبین | بنیان‌گذار ConsenSys و متامسک |
| آنتونی دی ایوریو | سرمایه‌گذار اولیه |
| میهای آلیسی | هم‌بنیان‌گذار مجله بیت‌کوین |
| آمیر چتریت | هم‌بنیان‌گذار اولیه |
| جفری ویلکی | توسعه‌دهنده کلاینت Geth |
اتریوم در ۲۰۱۴ با عرضه اولیه (ICO) حدود ۶۰ میلیون اتر را فروخت و با موجودی اولیه حدود ۷۲ میلیون اتر شروع شد. امروز بنیاد اتریوم (Ethereum Foundation) در سوئیس توسعه را حمایت می‌کند، ولی مالک شبکه نیست.
مهم‌ترین ارتقاهای اتریوم (از ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶)
| تاریخ | ارتقا | چه تغییری داد |
|---|---|---|
| سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۶ (برنامه‌ریزی‌شده، تاریخ قطعی نشده) | Glamsterdam | ePBS درون پروتکل، اجرای موازی تراکنش‌ها با Block-level Access Lists، هدف ظرفیت ۲۰۰ میلیون گس در هر بلاک |
| ۳ دسامبر ۲۰۲۵ | Fusaka | PeerDAS؛ افزایش ظرفیت داده برای لایه دوم و کاهش کارمزد رولاپ‌ها |
| ۷ مه ۲۰۲۵ | Pectra | افزایش سقف استیک هر ولیدیتور به ۲٬۰۴۸ اتر، قابلیت‌های هوشمند برای کیف پول‌ها (EIP-7702) |
| ۱۳ مارس ۲۰۲۴ | Dencun | بلاب‌ها (EIP-4844) و کاهش شدید کارمزد لایه دوم |
| ۱۲ آوریل ۲۰۲۳ | Shapella | امکان برداشت اتر استیک‌شده |
| ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ | The Merge | انتقال از اثبات کار به اثبات سهام، کاهش حدود ۹۹٫۹۵٪ مصرف انرژی |
| اوت ۲۰۲۱ | London | EIP-1559 و سوزاندن کارمزد پایه |
| دسامبر ۲۰۲۰ | Beacon Chain | شروع زنجیره اثبات سهام و استیکینگ |
| ۲۰۱۶ | The DAO و هاردفورک | جدا شدن اتریوم کلاسیک (ETC) |
| ۳۰ جولای ۲۰۱۵ | Frontier | راه‌اندازی شبکه اصلی |
اصطلاح «اتریوم ۲» یا ETH 2.0 دیگر استفاده نمی‌شود؛ این برنامه با The Merge به شبکه اصلی پیوست و ارز جدیدی به نام ETH2 وجود ندارد. اگر کسی به شما «تبدیل ETH به ETH2» پیشنهاد داد، کلاهبرداری است.
کاربردهای اتریوم
- دیفای (امور مالی غیرمتمرکز): وام‌دهی و وام‌گیری (Aave)، صرافی‌های غیرمتمرکز (Uniswap) و استیکینگ نقدشونده (Lido) همگی روی اتریوم هستند. آموزش وام گرفتن با ارز دیجیتال در دیفای را ببینید.
- استیبل‌کوین‌ها: بخش بزرگی از تتر، USDC و دای (DAI) روی اتریوم صادر می‌شود (استاندارد ERC-20).
- توکن‌سازی دارایی‌های واقعی (RWA): صندوق‌های اوراق خزانه، طلای توکنی (مثل PAXG) و سهام توکنی.
- NFT و توکن‌ها: استانداردهای ERC-721 و ERC-1155 برای دارایی‌های غیرمثلی.
- DAO: سازمان‌هایی که با رأی‌گیری روی بلاکچین اداره می‌شوند.
- هویت و امضای دیجیتال: مثل ENS برای نام‌های قابل خواندن به جای آدرس کیف پول.
لایه دوم اتریوم چیست؟
شبکه‌های لایه دوم تراکنش‌ها را خارج از شبکه اصلی پردازش می‌کنند و نتیجه را روی اتریوم ثبت می‌کنند؛ نتیجه: کارمزد چند سنتی با امنیت اتریوم. دو نوع اصلی دارند:
| نوع | نحوه کار | نمونه‌ها |
|---|---|---|
| رولاپ آپتیمیستیک | تراکنش‌ها معتبر فرض می‌شوند مگر کسی در بازه اعتراض خلافش را ثابت کند | Arbitrum، Optimism، Base |
| رولاپ دانش صفر (ZK) | با اثبات ریاضی درستی تراکنش‌ها تأیید می‌شود | zkSync، Starknet، Linea، Scroll |
هنگام واریز و برداشت اتر، شبکه انتقال (ERC20، Arbitrum، Base، BSC و…) باید در مبدأ و مقصد یکی باشد؛ انتخاب شبکه اشتباه ممکن است باعث از دست رفتن دارایی شود.
عرضه و توکنومیکس اتر: آیا اتریوم تورمی است؟
اتر برخلاف بیت‌کوین سقف عرضه ندارد، اما تورمش بسیار کم است. دو نیرو عرضه را تعیین می‌کنند:
- انتشار: پاداش استیکینگ به ولیدیتورها اتر جدید ایجاد می‌کند.
- سوزاندن: کارمزد پایه هر تراکنش از بین می‌رود.
وقتی شبکه شلوغ است، سوزاندن از انتشار بیشتر می‌شود و عرضه کم می‌شود (تورم منفی)؛ در دوره‌های کم‌فعالیت عرضه آرام زیاد می‌شود. از زمان The Merge، عرضه اتر تغییر بزرگی نکرده و حدود ۱۲۱ تا ۱۲۲ میلیون اتر است.
مقایسه اتریوم و بیت‌کوین
| معیار | بیت‌کوین (BTC) | اتریوم (ETH) |
|---|---|---|
| هدف اصلی | پول و ذخیره ارزش | بستر اجرای برنامه و قرارداد هوشمند |
| الگوریتم اجماع | اثبات کار (ماینینگ) | اثبات سهام (استیکینگ) |
| سقف عرضه | ۲۱ میلیون | بدون سقف، با مکانیزم سوزاندن |
| زمان بلاک | حدود ۱۰ دقیقه | ۱۲ ثانیه |
| زبان برنامه‌نویسی | محدود (Script) | کامل (Solidity، Vyper) |
| بازده برای دارنده | ندارد | استیکینگ، حدود ۲٫۶٪ سالانه |
| صندوق ETF اسپات در آمریکا | از ژانویه ۲۰۲۴ | از جولای ۲۰۲۴ |
اگر بین گزینه‌های دیگر مردد هستید، مقاله‌های اتریوم یا سولانا و اتریوم یا تتر را هم بخوانید.
قیمت اتریوم از کجا می‌آید؟
قیمت اتر با عرضه و تقاضا در بازارهای جهانی تعیین می‌شود و قیمت تومانی آن حاصل‌ضرب قیمت دلاری در نرخ تتر است. به همین دلیل در ایران حتی وقتی قیمت دلاری ثابت است، قیمت تومانی ممکن است تغییر کند. در ۳ آبان ۱۴۰۵ هر اتر حدود ۲٬۳۴۰ دلار معامله می‌شد و ارزش بازار آن حدود ۲۸۵ میلیارد دلار بود. قیمت لحظه‌ای اتریوم به تومان را در اتراکس ببینید.
عوامل اصلی اثرگذار بر قیمت:
- تقاضای استفاده از شبکه (دیفای، استیبل‌کوین‌ها، لایه دوم)
- ورود و خروج سرمایه صندوق‌های ETF و شرکت‌های خزانه‌دار اتر
- روند بیت‌کوین و کل بازار کریپتو
- نرخ بهره آمریکا و قوانین نظارتی
- ارتقاهای شبکه و رقابت با بلاکچین‌هایی مثل سولانا
آینده اتریوم و نقشه راه
نقشه راه اتریوم روی سه هدف متمرکز است: مقیاس‌پذیری شبکه اصلی (افزایش ظرفیت گس)، ارزان‌تر شدن لایه دوم با افزایش بلاب‌ها، و ساده‌تر شدن تجربه کاربری. ارتقای بعدی، Glamsterdam، در مرحله تست‌نت است؛ بنیاد اتریوم سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۶ را هدف گذاشته ولی تاریخ شبکه اصلی هنوز قطعی نشده و فعال‌سازی آن روی تست‌نت Hoodi به دلیل یک مشکل امنیتی عقب افتاده است. از نظر سرمایه‌گذاری، هیچ‌کس قیمت آینده را نمی‌داند؛ این مطلب توصیه مالی نیست.
مزایا و معایب اتریوم
| مزایا | معایب و ریسک‌ها |
|---|---|
| بزرگ‌ترین اکوسیستم توسعه‌دهندگان و دیفای | کارمزد شبکه اصلی در زمان شلوغی بالا می‌رود |
| سابقه بیش از ۱۰ سال بدون توقف شبکه | پیچیدگی استفاده از چند شبکه لایه دوم |
| بازده استیکینگ برای دارندگان | رقابت شدید با سولانا و بلاکچین‌های سریع‌تر |
| عرضه تقریباً ثابت به دلیل سوزاندن کارمزد | نوسان قیمت بالا |
| حضور سرمایه‌گذاران نهادی از طریق ETF | ریسک باگ در قراردادهای هوشمند پروژه‌ها |
چگونه اتریوم بخریم؟ آموزش خرید اتریوم با تومان
- در اتراکس ثبت‌نام کنید و احراز هویت را کامل کنید.
- حساب خود را از طریق درگاه بانکی شارژ تومانی کنید.
- به بازار اتریوم (ETH/تومان یا ETH/تتر) بروید.
- مقدار را وارد و سفارش خرید (بازار یا محدود) ثبت کنید.
- اگر می‌خواهید اتر را به کیف پول شخصی منتقل کنید، شبکه برداشت را با دقت انتخاب کنید.
آموزش تصویری و کامل‌تر را در مقاله آموزش جامع خرید و فروش اتریوم ببینید.
اقدام بعدی: ETH را مستقیم با تومان در اتراکس بخرید.
بهترین کیف پول‌های اتریوم
| نوع | نمونه | مناسب برای |
|---|---|---|
| کیف پول صرافی | کیف پول اتراکس | معامله مداوم و تبدیل سریع به تومان |
| کیف پول نرم‌افزاری | MetaMask، Trust Wallet، Rabby | کار با دیفای و dAppها |
| کیف پول سخت‌افزاری | Ledger، Trezor | نگهداری بلندمدت مبالغ بالا |
برای راه‌اندازی متامسک، آموزش ساخت کیف پول متامسک و برای مقایسه گزینه‌ها، بهترین کیف پول‌های ارز دیجیتال برای ایرانیان را بخوانید.
جمع‌بندی
اتریوم فقط یک ارز دیجیتال نیست؛ بستر اصلی دیفای، استیبل‌کوین‌ها و بسیاری از توکن‌هاست و اتر سوخت این اقتصاد است. از The Merge در ۲۰۲۲ تا Fusaka در ۲۰۲۵، شبکه کم‌مصرف‌تر، ارزان‌تر و مقیاس‌پذیرتر شده است. اگر قصد خرید دارید، نوسان بالای قیمت را در نظر بگیرید و فقط با سرمایه‌ای وارد شوید که تحمل ریسک آن را دارید.
سوالات متداول درباره اتریوم
اتریوم چیست به زبان ساده؟
اتریوم یک بلاکچین عمومی است که مثل یک کامپیوتر جهانی برنامه‌ها (قرارداد هوشمند) را بدون واسطه اجرا می‌کند؛ ارز آن اتر (ETH) است.
هر اتریوم چند دلار است؟
در ۳ آبان ۱۴۰۵ هر اتر حدود ۲٬۳۴۰ دلار بود. قیمت لحظه‌ای به تومان و تتر را در صفحه قیمت اتریوم اتراکس ببینید.
آیا هنوز می‌توان اتریوم استخراج کرد؟
خیر. از سپتامبر ۲۰۲۲ استخراج اتریوم متوقف شده و به جای آن می‌توان اتر را استیک کرد و حدود ۲٫۵ تا ۳٪ سالانه پاداش گرفت.
تفاوت اتریوم و اتریوم کلاسیک چیست؟
اتریوم کلاسیک (ETC) زنجیره قدیمی اتریوم است که پس از هک The DAO در ۲۰۱۶ جدا شد و هنوز با اثبات کار کار می‌کند؛ اکوسیستم و ارزش بازار آن بسیار کوچک‌تر از ETH است.
اتریوم ۲ چیست و آیا باید ETH را تبدیل کنم؟
«اتریوم ۲» نام قدیمی برنامه انتقال به اثبات سهام است که در ۲۰۲۲ کامل شد. ارز جدیدی وجود ندارد و هیچ تبدیلی لازم نیست.
حداقل مبلغ خرید اتریوم چقدر است؟
اتر تا ۱۸ رقم اعشار قابل تقسیم است، پس لازم نیست یک اتر کامل بخرید. حداقل مبلغ سفارش را در صفحه بازار اتریوم اتراکس ببینید.
آیا اتریوم سقف عرضه دارد؟
خیر، ولی با سوزاندن کارمزد پایه، عرضه از ۲۰۲۲ تقریباً ثابت و حدود ۱۲۱ تا ۱۲۲ میلیون اتر مانده است.
منابع: ethereum.org، اعلام رسمی ارتقای Fusaka در وبلاگ بنیاد اتریوم، گزارش استیکینگ Bitwise
این مقاله آموزشی است و توصیه سرمایه‌گذاری نیست.
